Çene Eklemi Görüntüleme Teknikleri Nedir? Hangi Durumlarda Kullanılır?

Temporomandibular eklem (TME), alt çenenin kafatası ile bağlantısını sağlayan ve çiğneme, konuşma, yutma gibi temel fonksiyonlarda rol oynayan karmaşık bir eklem yapısıdır. Çiğneme kasları, eklem diski, kemik yapılar ve bağ dokularının uyumlu çalışmasıyla fonksiyon gösteren bu sistemde meydana gelen bozukluklar, temporomandibular eklem hastalıkları (TME bozuklukları) olarak tanımlanır. Adana’daki kliniğinde hastalarına hizmet veren Diş Hekimi Emin Serhat Arıkan, çene eklemi rahatsızlıklarında kullanılan görüntüleme teknikleri hakkında bilgi verdi.

TME Bozukluklarının Nedenleri Ve Belirtileri Nelerdir?

Temporomandibular eklem (TME), bozuklukları; travma, diş sıkma veya gıcırdatma (bruksizm), maloklüzyonlar, stres, dejeneratif eklem hastalıkları ve inflamatuvar süreçler gibi birden fazla etkene bağlı olarak gelişebilir. Toplumda oldukça yaygın görülen bu rahatsızlıklar genellikle ağrı, ağız açmada kısıtlılık, çene hareketlerinde sapma, eklem sesleri (klik, krepitasyon) ve çiğneme fonksiyonlarında azalma gibi klinik belirtilerle kendini hissettirir. Bu semptomlar, bireylerin rutin yaşam kalitesini ve fonksiyonel kapasitesini belirgin biçimde etkileyebilir.

Çene Eklemi Rahatsızlıklarında Hangi Teknikler Kullanılıyor?

TME bozukluklarının doğru tanısı; ayrıntılı klinik muayenenin yanı sıra, eklemin kemik ve yumuşak doku bileşenlerini değerlendirmeye olanak sağlayan görüntüleme yöntemlerinin uygun şekilde kullanılmasını gerektirir. Bu amaçla manyetik rezonans görüntüleme (MRI), bilgisayarlı tomografi (CT), konik ışınlı bilgisayarlı tomografi (CBCT), ultrasonografi (USG) ve konvansiyonel radyografiler gibi çeşitli görüntüleme tekniklerinden yararlanılmaktadır. Her bir yöntem; eklem diski, kemik yapılar, yumuşak dokular veya eklem ilişkileri hakkında farklı ve tamamlayıcı bilgiler sunarak tanı ve tedavi planlamasında büyük işlev üstlenir. İşte TME incelemesinde tercih edilen teknikler:

 Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRI): TME tanı ve tedavisinde sıklıkla tercih edilen, radyasyon içermeyen ve yüksek yumuşak doku çözünürlüğüne sahip bir görüntüleme yöntemidir. MRI, eklem diski, sinovyal sıvı, ligamanlar ve eklem kapsülü gibi yumuşak doku yapılarını ayrıntılı olarak ortaya koyabilmesi nedeniyle; özellikle disk pozisyonu, disk deformasyonu, disk yer değiştirmesi (dislokasyon) ve inflamatuvar değişikliklerin araştırılmasında değerlidir.  

Bilgisayarlı Tomografi (CT): Çene eklemi ve çevresindeki kemik yapıların ayrıntılı olarak görüntülenmesini temin eden bir metottur. Özellikle kırıklar, kemik şekil bozuklukları, dejeneratif değişiklikler ve travmaya bağlı hasarların belirlenmesinde kullanılır. Farklı açılardan alınan görüntüler sayesinde eklemin üç boyutlu yapısı oluşturulabilir. Bu da cerrahi planlamayı kolaylaştırır. Ancak yumuşak dokuları değerlendirmede sınırlı olması ve radyasyon içermesi, bu yöntemin dezavantajları arasındadır.

Ultrasonografi (USG):  Çene eklemi çevresindeki yumuşak dokuların değerlendirilmesinde ihtiyaç duyulan non-invaziv ve radyasyon içermeyen bir görüntüleme aracıdır. Gerçek zamanlı görüntüleme sağlaması nedeniyle çene hareketleri sırasında eklemin dinamik olarak incelenmesine imkan tanır. USG, özellikle eklem içi sıvı artışı (efüzyon), yüzeyel yumuşak doku değişiklikleri ve bazı disk konum bozuklukları hakkında bilgi edinilmesinde faydalıdır. Uygulamasının hızlı ve erişilebilir olması ciddi avantajlar sunarken, derin eklem yapılarının ve kemik detaylarının değerlendirilmesinde sınırlı olması yöntemin başlıca kısıtlılığıdır.

Konik Işınlı Bilgisayarlı Tomografi (CBCT): Temporomandibular eklemin kemik bileşenlerini üç boyutlu ve yüksek ayrıntı düzeyinde görüntülemeye yardımcı olan bir tekniktir. Çene eklemi bozukluklarında; kondil şekli, eklem yüzeyleri, kemik düzensizlikleri ve dejeneratif değişikliklerin değerlendirilmesinde sıkça başvurulur. Göreceli olarak düşük radyasyon dozu ile yüksek çözünürlüklü görüntüler sunması, CBCT’yi klasik bilgisayarlı tomografiye kıyasla daha avantajlı hâle getirir. Yumuşak doku ve eklem diski değerlendirmesinde sınırlı olmakla birlikte, kemik yapıların ayrıntılı analizi ve tedavi planlaması açısından kritik bir görüntüleme tekniğidir.

Radyografi:  Çene eklemi rahatsızlıklarının ilk değerlendirme aşamasında sıklıkla kullanılan, kolay uygulanabilen ve düşük maliyetli bir görüntüleme yöntemidir. Panoramik ve transkraniyal radyografiler sayesinde mandibular kondilin genel şekli, eklem boşluğu, kemik konturları ve sağ-sol eklem simetrisi hakkında temel bilgiler elde edilir. Bu yöntemler özellikle belirgin kemik düzensizliklerinin, ileri dejeneratif değişikliklerin veya travmaya bağlı bariz hasarların ön değerlendirilmesinde yol göstericidir. Ancak iki boyutlu görüntüleme sağlaması nedeniyle üst üste binmeler görülebilir ve eklem diski ile diğer yumuşak doku yapıları değerlendirilemez. Bu nedenle radyografiler, ayrıntılı inceleme gerektiren durumlarda genellikle ileri görüntüleme yöntemlerine geçiş için başlangıç basamağı olarak tercih edilir.

Görüntüleme Tekniklerinin Avantaj ve Dezavantajları Nelerdir?

MRI: Yumuşak doku yapıları ve eklem diskinin ayrıntılı değerlendirilmesini gerçekleştirir, radyasyon içermez. Bu nedenle disk yer değişiklikleri ve inflamatuvar durumların incelenmesinde öne çıkar. Ancak çekim süresinin uzun olması ve maliyetinin yüksekliği kullanımını sınırlayabilir.

CT: Kemik yapıların ayrıntılı ve net görüntülenmesine olanak tanır; travma, kırık ve ileri dejeneratif değişikliklerin değerlendirilmesinde etkilidir. Buna karşın iyonlaştırıcı radyasyon içermesi önemli bir dezavantajdır.

USG: Non-invaziv, hızlı ve gerçek zamanlı görüntüleme sunarak eklem hareketlerinin dinamik olarak değerlendirilmesine imkân verir. Ancak görüntüleme alanının sınırlı olması ve derin yapıları yeterince gösterememesi yöntemin temel kısıtlılıklarıdır.

CBCT: Üç boyutlu ve yüksek çözünürlüklü kemik görüntüleri düşük radyasyon dozu ile sunar. Çene eklemi kemik patolojilerinin değerlendirilmesinde avantajlıdır; ancak yumuşak doku ve eklem diski hakkında sınırlı bilgi verir.

Radyografi: Kolay ulaşılabilir ve düşük maliyetli olması sayesinde ilk değerlendirme için uygundur. Genel kemik yapılar ve simetri hakkında temel bilgiler sağlarken, yumuşak doku ayrıntılarını ve erken dönem değişiklikleri gösteremez.